İçeriğe geç

Dijital sanat nedir? Bilgisayardan sergi salonuna uzanan bir hikâye

Yazıyı Sesli Dinle · 8 dk dinleme
Hızlı Özet · Önemli Çıkarım

Bir sanat eseri için fırça, taş veya kamera beklerken karşınıza bilgisayar kodu çıkabilir. Ekrandaki görüntü değişir, ses mekâna yayılır; belki siz hareket ettikçe deneyim de farklılaşır. Dijital sanatın tek bir görünüşü yoktur. Ortak nokta, dijital teknolojinin eserin üretilmesinde, sunulmasında veya işleyişinde önemli bir rol oynamasıdır.

Bugün dijital sanat denince akla sıkça yapay zekâ geliyor. Oysa bilgisayarla yaratıcı üretimin hikâyesi çok daha eski; farklı dönemlerde sanatçılar yeni makineleri hem bir araç hem de üzerinde düşünülecek bir konu olarak ele aldı.

Bugünkü üretken yapay zekâ araçlarından önce bilgisayarla sanat

MoMA'nın Thinking Machines sergisi, 1959–1989 döneminde bilgisayarlar ve hesaplamalı düşünceyle ilişkili sanat ve tasarım örneklerini bir araya getirmişti. Sergide çizimden animasyona ve video yerleştirmelerine uzanan çalışmalar bulunuyordu. 2017–2018 yıllarında düzenlenen serginin çevrim içi arşivi, bilgisayar sanatının geçmişini görmek için kullanılabilir.

Sanatçı Vera Molnár da bu tarihin isimlerinden biri. MoMA'nın sanatçı sayfasında 1974 tarihli *Molndrian* çalışması listeleniyor. Bu örnekler, dijital sanatın tek bir anda ya da bugünün görüntü üreten araçlarıyla başlamadığını hatırlatıyor.

Her dijital eser yapay zekâ kullanır mı?

Hayır. Bir sanatçı kendi belirlediği kurallarla şekiller oluşturabilir, dijital video düzenleyebilir veya izleyicinin hareketine yanıt veren bir çalışma tasarlayabilir. Yapay zekâ kullanan eserler de bu geniş alanın içinde düşünülebilir; ancak dijital olmak, otomatik olarak makine öğrenmesi kullanmak demek değildir.

Bir çalışmayı incelerken araç adının yanında sanatçının verdiği kararlara bakmak ilginçtir. Hangi malzemeyi seçmiş, sistemin neyi değiştirmesine izin vermiş, izleyiciyi nereye yerleştirmiş? Aynı teknoloji çok farklı sorulara hizmet edebilir.

Bir örnek: Refik Anadol'un Unsupervised eseri

MoMA'nın sergi metnine göre Refik Anadol, *Unsupervised* için müzenin kamuya açık koleksiyon verilerini yorumlayan bir makine öğrenmesi modeli kullandı. Metin, mekândaki ışık, hareket, akustik ve hava durumu gibi girdilerin değişen görüntü ve sesi etkilediğini de anlatıyor.

Bu örneği Molnár'ın bir çalışmasıyla yan yana düşünmek öğretici olabilir: ikisi de bilgisayarla ilişkili olsa da farklı dönemlere, malzemelere ve sunum biçimlerine aittir. İki eser, dijital sanatın bütün tarihini temsil etmez; alanın ne kadar çeşitli olabileceğine işaret eder.

📻
RadioTEDU Canlı Yayın

Bu yazıyı incelerken kesintisiz yayındayız

Üniversite gençliğinin bağımsız müzik ve kültür laboratuvarını dinleyin.

İstanbul'dan bir sergi, başka bir okuma

Dijital sanatın hikâyesini yalnızca New York üzerinden okumak eksik kalır. İstanbul'da 2023'te düzenlenen *Metabilgi: Algoritma'nın Ritmi* sergisi, algoritmalar ve teknolojiyle sanatın ilişkisini bir araya getiren işlere odaklanıyordu. ArtDog İstanbul'un sergi haberinde, Ahmet Rüstem Ekici ve Hakan Sorar'ın *Kaynaştırılmış Form* çalışması yapay zekâyla üretilmiş görsel ve animasyon olarak tanıtılıyor. Bu, geçmiş bir sergiye ait örnek; bugün ziyaret edilebilen bir etkinlik önerisi değil.

Serginin özgün kataloğu, aynı çalışmayı yapay zekâyla oluşturulmuş görsel ve animasyon olarak kaydediyor; yapay zekâ hikâye anlatımı ve ChatGPT’yi de listeliyor. Aynı işi farklı bir sergi bağlamında ele alan Akbank Sanat’ın *Fijital Biçimlenme* metni, insan, bitki ve hayvan biçimlerinin bir araya getirildiğini anlatıyor. Bir program sunucusu için iyi bir soru buradan çıkabilir: Sanatçıların birleştirdiği biçimleri dinleyiciye nasıl tarif ederiz? Katalog, kullanılan bütün veri ve yaratıcı kararları açıklamadığı için bunları tahmin etmek yerine sanatçılara sormak daha doğru olur.

Peki etkileyici bir görüntüyle karşılaştığımızda neye bakıyoruz? Eleştirmen Julian Stallabrass, e-skop'ta yayımlanan sergi değerlendirmesinde, dijital yerleştirmeleri ziyaretçinin içinde bulunduğu mekân, projeksiyon ve aynalar üzerinden de ele alıyor. Bir eseri bu gözle düşünmek, yalnızca kullanılan teknolojiye değil, bedenimizin ve bakışımızın nasıl yönlendirildiğine de dikkat etmemizi sağlar. Bu, eseri okumanın olası yollarından biri; her dijital çalışmanın aynı deneyimi sunduğu anlamına gelmez.

Türkiye’de araştırmacılar neyi inceliyor?

Sergilerin yanı sıra akademik yayınlar da bu alanın nasıl tartışıldığını gösteriyor. Sümeyya Olcay Yaman ve Yusuf Adıgüzel’in 2025 tarihli çalışması, “dijital sanat” anahtar kelimesiyle seçilmiş 26 lisansüstü tez ile 80 araştırma makalesini inceliyor. Yazarlar, inceledikleri çalışmalarda NFT, yapay zekâ ve sanal gerçeklik gibi başlıkların öne çıktığını belirtiyor.

Bu sayı bütün Türk sanatçıların ya da tüm araştırmaların sayısı değil; seçilen iki veri tabanı, arama sözcüğü ve 2024 zaman sınırı içindeki bir örneklemi anlatıyor. Yine de sanat eserleriyle ilgili soruların yalnızca ekranlarda değil, kültür ve temsil araştırmalarında da karşılık bulduğunu gösteriyor.

Ekranda gördüğümüz eserin tamamı mı?

Çevrim içi bir video, fiziksel yerleştirmenin ölçeğini, ışığını veya mekâna yayılan sesini tam olarak aktarmayabilir. Bir dijital işle karşılaştığınızda görüntünün nasıl değiştiğini, sesin rolünü ve izleyici hareketinin deneyimi etkileyip etkilemediğini gözlemleyin. Sonra kurumun eser açıklamasına bakarak gördüklerinizle belgelenen süreci karşılaştırın.

Radyo için bu ayrım özellikle verimli: Görüntüyü dinleyiciye anlatırken duyulan sesi, bildiğiniz teknik bilgiyi ve kendi yorumunuzu birbirinden ayırabilirsiniz. Bir eserden görsel veya ses kaydı kullanacaksanız gerekli izinleri ayrıca araştırın.

RadioTEDU aylık

Podcastlerle geçen ay.

Son 30 günde yayınlanan podcast bölümlerini ve yaklaşan RadioTEDU biletli etkinliklerini al. Günlük posta ve ilgisiz duyuru yok.

Bu izin yalnızca aylık podcast bülteni ve biletli etkinlik duyurularını kapsar. Ayrıntılar için Gizlilik Politikası.

Canlı RadioTEDU Bir kanal seç ve dinlemeye başla
0:00 0:00

RadioTEDU · Big5 Türkiye Canlı Gösterim

RadioTEDU Canlı Gösterim: Big5 Türkiye. Kampüste birlikte izliyoruz! 19 Kasım Perşembe, 18.00, D032. Ücretsiz bilet için tıkla.